THE SETTLEMENT HACIALILI I

THE SETTLEMENT HACIALILI I

Tarix Dostiyev

Summary

The article the devoted to the result of the archaeological excavations in the settlement Hacialili I during the Albanian period which was situated nearby the Samukh region. The discovered materials consist of the archaeological materials, tools, ceramics and decorative thinks.

ПОСЕЛЕНИЕ ГАДЖЫАЛЫЛЫ I

Tapих Дост иев
Резюме

Статья посвящена итогам археологических раскопок поселения албанского времени, которое расположено вблизи села Гаджыалылы Самухского района. Выявленные археологические материалы состоят из орудия труда, керамики и украшений.

К ПРОБЛЕМЕ РЕКОНСТРУКЦИИ КЛИНКОВОГО ОРУЖИЯ

Эльмира Джафарова (Институт Археологии и Этнографии НАН Азербайджана)

Под понятием клинковое оружие подразумевается наступательное оружие ближнего боя, которое характеризуется следующими основными признаками: наличием клинка с одним или двумя лезвиями, режуще, рубяще колющими функциями.

К данной категории можно отнести меч, кинжал, саблю, палаш и боевой нож.

Меч – это наступательное оружие с прямым обоюдоострым клинком, длиной более 60 см, предназначенным прежде всего для рубки (имеются экземпляры с рубяще – колющими функциями) (2, с.443).

Палаш – это наступательное оружие с прямым однолезвийным клинком, длиной более 60 см, предназначен для нанесения рубяще -колющих ударов. •

Сабля – это наступательное оружие с изогнутым однолезвийным клинком, длиной более 60 см, предназначенным для нанесения рубяще -колющих ударов (2, с.650).

Кинжал является клинковым оружием с обоюдоострым клинком, не превышающим в длину 50 см, предназначен прежде всего для колющего удара, в меньшей степени – для режущего (2, с.331).

Боевой нож – однолезвийное клинковое оружие преимущественно режущего действия (2, с.336).

Все вышеуказанные образцы клинкового оружия имеют следующие составные части: клинок, рукоять, перекрестие (у ножей может отсутст­вовать), навершие рукояти (может отсутствовать), ножны.

Клинковое оружие изготавливалось из следующих материалов: клинок – из металлов, рукоять и его навершие – из органических материа­лов (дерево, кожа, кость), редко из металлов; перекрестие – из металлов, реже из дерева или кости; ножны – из органических материалов (дерево, кожа), реже из металлов, наконечник ножен (бутероль) изготавливался из органических или неорганических (металлы) материалов.

Для подвешивания клинкового оружия к поясу (портупея) или привязывания к бедру использовали дополнительные элементы (кольца, пряжки, ремни и т.д.), которые также изготавливались из органических или неорганических материалов.

В ряде случаев оружие украшалось декоративными накладными элементами, также изготавливаемыми из органических или неоргани­ческих материалов.

Неординарность структуры составных частей клинкового оружия приводит к тому, что разные его части бывают в различной степени сохранности: неорганические части сохраняются лучше, в то время как органические хуже (5,с. 148,153). Поэтому в ходе археологических рас­копок обнаруживаются клинки, металлические рукояти, перекрестия, навершия, ножны, кольца, пряжки, декоративные накладные элементы и очень редко обнаруживаются в сохранности элементы из органических материалов (костяные или деревянные рукояти, деревянные или кожаные ножны, портупейные ремни и т.д.).

Задача археолога заключается не только в том, чтобы найти и выявить сохранившиеся части клинкового оружия, но и в том, чтобы восстановить несохранившиеся части и тем самым реконструировать прежний облик оружия.

Хотелось бы отметить, что реконструирование является одним из самых сложных этапов работы археолога.

На наш взгляд, при реконструировании образцов клинкового оружия, найденных при археологических раскопках исследователь сталкивается с целым рядом проблем:

1)      Определить период оружия по сопутствующему материалу, особенно, образцам керамики и нумизматики. Например в кургане Уч тепе был обнаружен меч (палаш) и рядом монета конца VI – начала VII вв. н.э. Это значительно облегчило определение времени изготовления меча (папаша) (4, с. 157,174, 189).

2)      Определить в какой части памятника обнаружена находка. При этом необходимо отметить расположение находки по отношению к сторонам света, а также к другим объектам в составе памятника. Так при раскопках в Хыныслы в одной могиле был обнаружен костяк на правом боку, в слабо скорченном положении. В головной части могилы нахо­дился стеклянный бокал на круглом невысоком поддоне. В поясной части костяка обнаружен железный палаш, с остатками на лезвии кожи и дерева от ножен с бронзовым наконечником, и два железных ножа. В этом же погребении обнаружены бронзовая печать с изображением лошади, бронзовый перстень-печать с изображением, скомбинированным из полу­месяцев, пряжки, поясные украшения, серебряное кольцо, арбалетная фибула, железное колечко, бусы, бронзовые гвозди и серебряная драхма сасанидского царя Пероза (6, с.217).

3)   Определить в какой части скелета обнаружено оружие. Так, Алиев А.А. анализируя расположение кинжалов по отношению к скелетам в катакомбных погребениях Мингечаура установил, что в 80% случаев кинжал распологался справа (2,с.15). Это позволило ему предположить, что кинжал подвешивался справа на портупее или ремне.

4)   В случае, когда органические части находки под влиянием времени рассыпались или сохранились только неорганические, следует тщательно изучить землю вокруг сохранившихся частей. Так сотрудник Музея истории Азербайджана Б.М.Гукасов исследуя находку клинка в Узун-тепе тщательно осмотрел землю вокруг клинка и в результате установил, что меч имел костяную рукоять и деревянные ножны, на поверхности клинка сохранились следы позолоты (3,с.26,30). Это удалось установить бла­годаря скурпулезному исследованию трухи и остатков вокруг клинка.

5)   Определить технические параметры находки: установить материал сохранившихся частей, выяснить их вес и размер. Так например, уста­новление размера найденного прямого двулезвийного клинка позволит определить: принадлежал ли он мечу или кинжалу, так как при схожих формах и внешнем облике они зачастую отличаются лишь длиной клинка.

6)   Выявленную находку необходимо сопоставить с аналогичными находками того же хронологического периода или той же археоло­гической культуры. В этом случае очень многое зависит от археолога.

7)   Найденный образец оружия необходимо проанализировать с точки зрения функционального применения. Иными словами, археолог должен представить себе воина той эпохи, к которой принадлежит находка, с целью определения ее назначения.

После того как проведен функциональный анализ находки (например, установлено, что найденный клинок X111-X1Vbb. принадлежал к бое­вому оружию типа «сабля» и использовался всадниками), необходимо отыскать изобразительные материалы, в которых встречаются рисунки схожие с находкой. Иллюстрированный источник наиболее полно отра­жает то, что ищет археолог. Затем необходимо определить тип и датиров­ку найденного оружия. Наличие находки (материальный источник), его изображение (иллюстрированный источник) позволяет в полной мере определить характер, что в дальнейшем значительно облегчит работу по исследованию вопросов истории военного дела.

Мы вкратце постарались охарактеризовать те проблемы, которые возникают в процессе реконструкции клинкового оружия, обнаруженного при археологических раскопках.

Хотелось бы отметить, что клинковое оружие, как наиболее важное

(его наличие определяло социальный статус), многочисленное по коли­честву находок уступает лишь наконечникам стрел. Клинковое оружие играло огромную роль в жизни древних и средневековых обществ, а также в эпоху нового времени и поэтому точная историческая рекон­струкция найденных образцов может помочь осветить ряд коренных вопросов военной истории Азербайджана.

ЛИТЕРАТУРА

1.         Алиев А.А. Оружие древних албанов. Автореферат диссерт. на соиск. уче­ной степени кандид. ист. наук. Тбилиси, 1978

2.         Военный энциклопедический словарь. Москва, 1984.

3.         Джафарзаде И.М. Элементы археологической культуры древней Мугани // Известия АН Азерб. ССР, 1946, №9, с.21-50.

4.         Иессен А.А. Раскопки большого кургана в урочище Уч-тепе // Труды Азер­байджанской археологической экспедиции, т. II, 1956-1960 гг. Москва-Ле­нинград, 1965 , с. 153-194.

5.         Соловьев А.И. О некоторых характеристиках клинкового оружия // Пробле­мы реконструкции в археологии. Новосибирск, 1985.

6.         Халилов Дж.А. Раскопки на городище Хыныслы, памятнике древней Кав­казской Албании // Советская Археология, 1962, № 1, с. 209-220.

I HACIALILI YAŞAYIŞ YERİ

Tarix Dostiyev

(AMEA Arxeologiya və Etnoqrafıya İnstitutu)

I Hacıalılı yaşayış yeri Samux rayonunun Hacıalılı kəndindən təxminən 500 m cənub-qərbdə, Samux – Hacıalılı şossesinin sağ tərəfində, qədim çay yatağının hündür sahilində geniş ərazini tutur. Yaşayış yeri dəniz səviyyə-sindən 215 m hündürlükdə yerləşir. Bakı – Tbilisi – Ceyhan neft və Cənubi Qafqaz qaz boru kəmərləri marşrutunun 301,63 -301,50 km-i yaşayış yerinin kənarına düşdüyündən 2005-ci ildə abidənin kəmər dəhlizinə düşən sahəsində arxeoloji qazmtı aparılmışdır.

Kənd təsərrüfatı işləri ilə əlaqədar abidənin mikrorelyefi tamamilə pozul-muşdur. Ərazinin topoqrafiyasmm vizual tədqiqi burada vaxtilə 1,3- 1,5 m hündürlükdə geniş sahəli təpənin olduğunu, üzümlük salmarkən düzləmə işləri ilə əlaqədar onun dağıldığını düşünməyə əsas verir. Yaşayış yerinin ərazisi fa-siləsiz olaraq əkin üçün şumlandığmdan mədəni təbəqənin üst qatları tamamilə qarışdırılmış, maddi mədəniyyət nümunələri, xüsusilə saxsı məmulatı xırdalan-mışdır. Abidənin ərazisinə səpələnmiş antik və erkən orta əsr keramika nümu-nələri təxminən 3-4 hektar ərazini əhatə edir. Abidənin topoqrafiyasınm xüsu-siyyətləri, eləcə də yerüstü materialların xarakteri qədim yaşayış yerinin mər-kəzinin kəmər dəhlizindən şərqdə yerləşdiyini müəyyənləşdirməyə əsas verir.

Abidənin ərazisindən toplanmış yerüstü arxeoloji materiallar əsasən saxsı qab qırıqlanndan və bir neçə daş alətdən ibarətdir. Saxsı məmulatı antik dövr və егкәп orta əsrlər üçün səciyyəvi olan küp, küpə, bardaq, dopu, хеугә, kasa, piyalə və süddan biçimli qablarm qırıqlan ilə təmsil olunmuşdur. Diqqətəlayiq haldır ki, yerüstü tapıntılar arasında yerli istehsalı təsdiqləyən çıxar qab qırıq-ları – yanaraq divarları yapışmış qab fraqmenti də vardır. Erkən orta əsr saxsı məmulatının səciyyəvi cəhətləri kimi onlann gilinin tərkibində az və ya çox də-rəcədə qum qarışığınm olması, nisbətən kobud hazırlanması, dekorun bəsit, əsasən, çərtmə naxışlardan ibarət olmasını göstənnək olar.

Yaşayış yerinin ərazisindən toplanmış yerüstü arxeoloji materiallar arasm-da daş alətlər qayıqvari dən daşlarımn qırıqları ilə təmsil omnmuşdur.

Qazıntı kəmər dəhlizində uzunluğu 32 m, eni 4 m olmaqla 128 kv.m sahə-də başlanılmış, tədqiqat prosesində 130 kv.m-э qədər genişləndirilmişdir. İlk təpkeşlər, 36-40 sm dərinliyə qədər mədəni təbəqə yatımmm mütəmadi şum-lanma nəticəsində tamamilə dağıdılaraq qarışdırıldığını göstənnişdir. Bəzi kvadratlarda mədəni təbəqə yatımı 50 sm dərinliyə qədər qarışdırılmışdır. Mə-dəni təbəqənin qanşdırılmış üst qatından əldə edilmiş tapıntılann böyük əksə-riyyəti antik və erkən orta əsrlərin ilk mərhələsinə aid dulus məmulatı- təsənüfat küpü, küpə, kuzə, bardaq, хеугә, kasa, piyalə tipli qabların qırıqları ilə təm-sil olunmuşdur.

40 sm dərinlikdən başlayaraq mədəni təbəqənin qarışdırılmamış yatımı iz-lənilməyə başlamr. 1-3 saylı kvadratlarda üçüncü təpkeş bərk, boz, kəsəkli, tər-kibində az miqdarda saxsı qırıqları, kömür parçaları, yanmış gil parçaları və heyvan sümükləri olan torpaqla səciyyələnmişdir. 4-6 saylı kvadratlarda torpaq qatı orta bərklikdə, bir qədər tünd rəngdə, 7-8 saylı kvadratlarda isə yumşaq və narm olması ilə fərqlənmişdir.

2 saylı kvadratın şərq tərəfındə -52 sm dərinlikdə uzunluğu 70 sm, eni 40-50 sm, qalınlığı 10-11 sm olan çınqıl qatı aşkarlanıb təmizlənmişdir. Çınqıl qa-tının əsas hissəsi qazmtı divannın altına keçdiyindən onun sərhədbrini tam müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. Çınqıl qatının qərb kənarlarından l,7m cənubda 10 sm qalınlıqda, 1 m uzunluqda, 60-70 sm enində yanmış gil qatı və parçaları, ondan şimal-qərbdə iri buynuzlu heyvanın sümükləri, qərbdə isə təsərrüfat küpünün qırıqlannın topası üzə çıxarılmışdır.

Bu topkeşdə 3 saylı kvadratın şimal tərəfındə obsidian qəlpələrinin topası-na rast gəlinmişdir. On beş qəlpədən heç birində işbnmə izbri yox idi.

4 saylı kvadratda saxsı qab qırıqlannm cəmləşdiyi sahə təmizlənmişdir. Buradan habeb üstü kəsilmiş konus şəkilli gil iy başlığının fraqmenti və sa-pand daşı da tapılmışdır.

Dördüncü təpkeşdə 5 və 6 saylı kvadratlarda zibillik (yarımqazma tipli evin qalıqları da ola bibrdi), 7 saylı kvadratda isə ocaq yeri və basdırılmış tə-sərrüfat küpünün aşağı hissəsi üzə çıxanlmışdır (şəkil 1). Ocağııı divarlan mü-hafızə olunmamış, yalnız döşəməsi qalmışdı. Döşəmə oval formada olub uzun tərəfı 80 sm, eni isə 62-65 sm-dir. Ocağın döşəməsinin qalınlığı 10 sm idi.

Təsərrüfat küpünün qalığı qazıntı sahəsinin 7 saylı kvadratınm şimal-şərq divarında aşkarlanmış, onun təmizbnib çıxarılması üçün qazmtı divan l,3m uzunluğunda, 70sm enində bayıra genişbndirilmişdi. Küpün dar, yastı otura-cağı, şişman gövdəsi var idi. Onun oturacağının diametri 15sm, gövdəsinin dia-metri 72sm, salamat qalmış hündürlüyü isə 38 sm idi. İçərisində parçalanıb tö-külmüş divarlarının qırıqları vardı.

Zibilliyin qalıqları ilk olaraq saxsı qırıqları töküntüsü kimi 5 saylı kvadrat­da – 64sm dərinlikdə qeydə alınmışdı (şəkil 2). Tədricən onun sahəsi genişbnə-rək 75 sm dərinlikdə sərhədlərini tam müəyyənbşdinnək mümkün olmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, onun divarlan yalnız şərq tərəfdə düz, şaqulidir, digər tərəfbrdə isə aşağıya doğru daralır. Zibilliyin dibinin uzunluğu 4,75 m., eni qazıntı sahəsində 1,8 m-dir. Onun bir hissəsi qazıntı divarının altında qalırdı (şəkil 1). Zibilliyin sıradan çıxmış yarımqazma tipli evin qalıqları əsasmda düzəldiyi də istisna edilmir. Zibillik tam qazılaraq təmizlənmədiyindən bu fıkri

təsdiq və ya inkar etmək çətindir. Ola bilsin ki, sıradan çıxmış yarımqazma tul-lantılann atılması üçün istifadə edilmiş, sonradan о dolaraq ətrafı basmış, sahə-si xeyli genişlənmiş, qalınlığı 64 sm-ə çatmışdır. Nəticədə zibilliyin üst qatları-nm əhatə etdiyi sahənin uzunluğu 5,2 m, eni isə qazıntı sahəsində 2,5 m təşkil etmişdir. Zibillik məişət tullantılan və qida məhsullarının qalıqlan ilə doldurul-muşdu. Buradan 2 minə yaxm saxsı parçası, 100- dən artıq heyvan sümüyü, xırda çaydaşlan, kül qatlan və digər tullantılar aşkarlanmışdır. Əldə olunmuş tapıntılar arasında müxtəlif tip saxsı qab qınqları, toxuculuqla bağlı әтәк alət-ləri, dən daşı fraqmentləri, bəzək əşyalan vardır. Osteoloji qalıqlann qoyun, keçi, inək, donuz, at və it sümükləri olduğu müəyyən edilmişdir. Saxsı məmu-latı antik dövr üçün səciyyəvi küp, küpə, bardaq, dolça, dopu, sərnic, хеугә, kasa, piyalə və s. qabların qırıqlan ilə təmsil olunmuşdur (şəkil 3). Bir neçə gil əşya isə, görünür, manqalm divarlannm qırıqlarıdır (ç.s. inv. 127).

Zibillikdən tapılan toxuculuqla bağlı этэк alətləri gil iy başlıqlan (şəkil 4) ç.s. inv. 89, 91, 107, 118, 120, 121, 123, 129, 130) və üstü kəsilmiş piramida formalı gil əşya ilə təmsil olunmuşdur. Daş alətlərdən bülöv daşı və sürtgəcin yansı (şəkil 4, inv.134, 135) tapılmışdır. Kündə formalı kiçik daşın təyinatı isə hələlik malum deyil (şəkil 4,ç. s. inv. 88).

Zibillikdən tapılan bəzək əşyaları metal sancağm qırığı, gil və pasta mun-cuqlarla (şəkil 4) təmsil olunmuşdur.

Beləliklə, zibilliyin təmizlənməsi tədqiq olunan yaşayış məskəninin qədim sakinlərinin təsərrüfat məşğuliyyəti, məişəti, mətbəxi haqqında çox qiymətli из памятников Иранского Азербайджана, в частности Яныктепе на вос­точном побережье Урмия и особенно Далматепе на Солдузской равнине (13,с.73,рис.21). Все эти совпадения объясняются несомненно связями обитателей азербайджанских поселений между собой и с соседними ближневосточными племенами.

Раннеземледельческие памятники Азербайджана позволяют изучить не только палеоэкономику и трудовую деятельность, но и верования, культы и вообще идеологию и, наконец, социальную структуру древних обществ.

Обычай захоронения за пределами поселений был у жителей сред­него течения реки Куры. На южных поселениях Кюльтепе, Аликемекте­песи и Чалагантепе, наоборот, захоронения производились на территории поселка, под домами или между постройками (1,с.39-52; 12, с.62; 19, с. 168;). Редко практиковались коллективные захоронения. По мнению И.Нариманова, такой обычай связан с обособлением парных семей. Кос­тяки посыпаны красной охрой. Почти во всех могилах были найдены ук­рашения, орудия, керамические сосуды и навершия булав; последние воз­можно являются выражением символа власти -родовых вождей. Что ка­сается найденных украшений, то среди них обращают внимание бусы из черного камня, бусины из бирюзы и сердолика. Они являются привоз­ными и, по-видимому, из Ирана, родины бирюзы. Интерес вызывает и другой обычай, зафиксированный в кюльтеписких могильниках: под го­лову погребенного клали небольшой камень или лее фрагмент сосуда.

Обычай захоронения на территории поселений был распространен также в Передней Азии. Такие погребения обнаружены и в Южном Азер­байджане на Яныктепе и в Хаджи-Фируза, в Месопотамии на Телль Хас-суна, Ярымтепе I, Ярымтепе II и др.(17, гл.13). Но зафиксированное на Ярымтепе II трупосожжение не отмечено до сих пор не только на памятни­ках Азербайджана, но и на других памятниках Месопотамии (17, с.207).

С культовыми обрядами были сЪязаны особые помещения – святи­лища. На Аликемектепеси было открыто круглое сооружение, которое по предположению Ф.Махмудова служило местом для отправлений культо­вых обрядов. Стены его обмазаны глиной, поверх которой сделана побел­ка, а на нее нанесена роспись(12,с.59). Что касается культовых сооруже­ний Ближнего Востока, то особенно впечатляющими являются святилища со стенными росписями и глиняными рельефами из поселения Чатал Хююк на Конийской равнине. Они дают в своем роде картину анатолий­ской неолитической религии (13, с.88-96).

Azərbaycan Arxeologiyası 2007

Azerbaijan Archeology Vol.:10Num.:3-4

informasiya əldə etməyə imkan vermişdir.

Dördüncü təpkeşdə -76 sm dərinlikdə 8 saylı kvadratın mərkəzində ocaq qalığı aşkarlanıb təmizlənmişdir. Ocaq pis mühafizə olunmuş, onun döşəməsi və divarlarınm yalnız üç parçası qalmışdı. Qalıqlar əsasmda ocağın divarlannın 6-8 sm qalınlıqda, 16 sm hündürlükdə qurulduğunu ehtimal etmək olar.

Beşinci təpkeş mədəni təbəqənin kasıblaşması, tapmtılann azalması ilə fərqlənmişdir. Bu təpkeşdə heç bir tikili qalığı qeydə alınmamış, yalnız seyrək halda kömür qmntılan, yanmış gil parçalarma rast gəlinmişdir. Tapmtılar ага-smda 4 saylı kvadratda kasa, bardaq və ya küpə tipli qaba məxsus saxsı qınq-lannı 2 və 3 saylı kvadratlann qovşağmda nazik divarlı kiçik kasaya və ya pi-yaləyə məxsus fraqmenti 2 saylı kvadratdan isə küpə tipli qablarm oturacaqla-nnı göstərmək olar.

Beşinci təpkeşin götürülməsi nəticəsində məlum oldu ki, mədəni təbəqənin qalınlığı 90-100 sm təşkil edir. 2 saylı kvadratda xam torpaq -100 sm-də qeydə almdığı halda, 7 və 8 saylı kvadratlarda 90-95 sm-də üzə çıxdı.

Qazıntı nəticəsində toplanmış arxeoloji material dulusçuluq məmulatı, daş alətlər, metal məmulat və bəzək əşyalanndan ibarətdir. Əldə olunmuş mate-rialların böyük əksəriyyətini saxsı məmulatı təşkil edir.

Ərzaq ehtiyatı, şərab saxlamaq üçün istifadə edilmiş təsərrüfat küplərinin nis-bətən yaxşı qalmış nümunəsi yuxarıda qeyd olunduğu kimi 7 saylı kvadratın divannda aşkarlanıb təmizlənmişdir. Digər fraqmentbr kiçik olub əsasən otura-caq, gövdə, boğaz və ağız qırıqlarmdan ibarətdir (şəkil 3). Fraqmentbr əsasın-da küplərin dar, yastı oturacaqlı, şişman gövdəli, silindirik boğazlı olduğunu müəyyənbşdirmək olur. Küpbrin gilinin tərkibində qanşıqlar, xüsusib quYn dənəcikləri müşahidə edilir. Küpbrin bəzədilməsində çərtmələrdən, günəbaxan dənəsi şəklində batıqlardan, çevrələrin yaratdığı həndəsi omamentbrdən və s. naxışlardan istifadə edilmişdir. Erkən orta əsrlərə aid nüsxəbrdən ağzı yana qatlanmış, boğaz bildirilmədən divarlan birbaşa çiynə keçən nümunəbr çoxluq təşkil edir.

Saxsı qab fraqmentlərindən bir qrupunu кәпап düz və dəyirmibşdirilmiş ağzı, gen boğazı, en kəsiyi dairəvi və ya oval olan qulpa malik bardaq fraq-mentbri təşkil edir. Fraqmentbr arasında süddan biçimli qaba məxsus nümımə-br də vardır.

Sərnic tipli qab fraqmentlərindən biri düz ağızlı, gövdənin aşağısında otu-racağa doğru daralan hündür divarlan, ağzının kənarına və gövdənin ən gen ye-rinə birbşdiribn cəftəvari qulpu olan nüsxəyə məxsusdur. Sərnicin boğazına qazıma xətbr, ondan aşağıda isə nöqtələmə üsulu ib həndəsi naxış salınmışdır. Usta qulpa üç şaquli qazıma xətt salmaqla birləşmiş dörd barmağı xatırladan bəzəyin alınmasına nail olmuşdur. Qulpun üzəri əlavə olaraq çərtməbrlə bəzə-dilmişdir.

Sərnicin hər iki üzünə sanmtıl anqob çəkilərək şüyrəbnmişdir (şəkil 3, 4). Digər bir fraqmenti ağzı qıf formasında bayıra açılan, alçaq, aşağıya doğru ge-nişbnən boğazı çiynə keçən, lentşəkilli qulpu ağzının kənarına və çiynə yapış-dırılmış sərnicə məxsusdur (şəkil 3,5).

Tapıntılar arasında küpə qmqlan kiçik fraqmentbrb təmsil olunmuşdur. Dopu qırıqlan da az deyil. Onlar düz ağzı, gen boğazı, aşağıya doğru daralan gövdəsi, ağzının kənanna və gövdəyə birbşən qulpu olan dopulara məxsusdur (şəkil 3,6,7). Tapıntılar arasında kasa və piyab tipli qab fraqmentləri daha çox-dur. Onlardan düz ağzı, qıf fonnasında bayıra açılan divarlan, gövdənin aşağı hissəsində qatlanaraq oturacağa doğru daralan kasa tipli qab nümunəbri nəfıs hazırlanması, keyfıyyətli bişirilməsi ib diqqəti cəlb edir (şəkil 3, 8, 10). Belə qablar е.э. Ill – I əsrlərin saxsı məmulatı üçün səciyyəvidir (1, s. 116; 2, s.140). Ağzı bayıra qatlanmış, yarımkürəvi gövdəli, qalın divarlı kasanın üzərinə bayır tərəfdən sarımtıl anqob çəkilmişdir (şəkil 3, 11).

Nazik divarlı qabın gövdəsinin fraqmenti isə iki qısa lübyin olması ilə diq-qəti çəkir (şəkil 3, 12).

Dulus məmulatı arasında 13 iy başlığı və 1 ağırlıq daşı da vardır. Forma və ölçü etiban Пә onlar fərqbnsə də ümumilikdə Qafqaz Albaniyasının digər abidələrindən tapılmış iy başlıqlan ilə oxşarlıq təşkil edirlər (3; 4, s. 46). İy başlıqlannın ölçüləri 1,2 – 5 sm arasında dəyişir, forma etiban ib onlar konus-şəkilli, bikonik, kündə şəkilli və armudvaridirbr. Ağırlıq daşı kimi istifadə edilmiş gil əşya, piramida formasmda olub yuxarıya doğm daralır. Yuxarı tə-rəfındə asılmaq üçün deşik açılmışdır.

I Hacıalılı yaşayış yerində aparılan çöl tədqiqatlan zamanı bir neçə daş abt, istifadə olunmuş daş əşya tapılmışdır. Antik dövr təbəqəsindən bülöv daşı (şəkil 4, inv. 134), sürtğəc (şəkil 4, inv. 135 ), kündə formasında daş əşya (şəkil 4, inv. 88), dən daşlannın fraqmentbri tapılmışdır. İlk orta əsrbrə aid təbəqədə çaydaşından yuvarlaq sapand daşı (tablo II, inv. 51), sürtgəc qınğı, bülöv daşı, qayıqvari dən daşının fraqmentbri (tablo II,inv. 9) aşkarlanmışdır.

Metal məmulat iki tapmtı ilə məhdudlanır. En kəsiyi dairəvi olan qalın məftildən hazırlanmış halqanm oksidləşmə nəticəsində üzərində yaşıl qat əmələ gəlmişdir (tablo III, şək.4).

Digər metal əşya bəzok nümunəsidir. En kəsiyi dördkünc metal çubuğun bir ucu tədricən enliləşərək qatlanmış və ilgək fonnasına salınmışdır, digər ucu daralaraq sivriləşir (tablo III, şək.l). Sancaq kimi istifadə olunduğu ehtimal edilir.

I Hacıalılı yaşayış yerindən tapılmış digər bəzək əşyaları antik dövrə aid uzunsov boru və çəlləkvari formada pasta muncuqlardan (tablo III, şək.2-3), noxud formalı kiçik gil muncuqdan (tablo III, şək.6) ibarətdir.

Abidədə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı xeyli miqdarda osteoloji qahqlar aşkarlamnışdır. Onların böyük əksəriyyətini iri buymızlu malqara və qoyunkeçi sümükləri təşkil edir. Az miqdarda at, donuz sümükləri də üzə çıxarılmışdır. Osteoloji qalıqlar I Hacıalılı yaşayış məskəninin sakinlərinin təsərrüfat məşğuliyyətində heyvandarlığın əhəmiyyətli rol oynadığını göstərir.

I Hacıalılı yaşayış yerində üzə çıxarılan arxeoloji komplekslərin xronoloji çərçivəsinin müəyyənləşdirilməsi tipoloji və müqayisəli təhlil metodlarma əsaslanmışdır. Mədəni təbəqənin qarışdırılmış (-40 sm-э qədər) üst qatı erkən orta əsrlərin ilk mərhələsinə, alt qatları isə antik dövro aiddir.

I Hacıalılı yaşayış yeri Qafqaz Albaniyasının maddi mədəniyyətinin tədqiqi nöqteyi- nəzərindən mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bölgənin antik dövr yaşayış yerlərinin arxeoloji qazıntılara zəif cəlb olunması aparılmış çöl tədqiqatlarının əhəmiyyətini daha da artırır. Çöl tədqiqatları nəticəsində belə qənaətə gəlmək olar ki, qazıntı aparılan sahə yaşayış yerinin cənub-qərb кә-nannı təşkil etmişdir. Yaşayış yerində antik və ilk orta əsrlərdə intensiv həyat olmuşdur. İlk orta əsr təbəqəsi abidənin ərazisində aparılmış fasiləsiz kənd təsərrüfatı işləri – şumlama işləri nəticəsində güclü dağıntıya məruz qalaraq qa-rışdınlmışdır. Abidə kənd tipli yaşayış məskəninin qalıqlandır və yerli əhə-miyyətə malikdir.

ƏDƏBIYYAT:

1.         Халилов ДжА. Материальная культура Кавказской Албании (IV в.до н.э. -III в. н.э.). Баку, 1985.

2.         Бабаев И.А. Города Кавказской Албании в IV в. до н.э.- III в.н.э. Баку, 1990.

3.         Асадов В. Пряслица найденные в поселении Хаджыалылы. // Материалы международной научной конференции «Археология, этнология, фолькло­ристика Кавказа». Баку, 2005.

4.         Бадалова ЗА. О некоторых орудиях прядения в Кавказской Албании. //Известия АН Азербайджанской ССР, сер. ИФП, 1987,№1