THE ARCHAEOLOGICAL EXCAVATIONS IN THE NECROPOLIS OF GIRAG KASAMAN II

THE ARCHAEOLOGICAL EXCAVATIONS IN THE NECROPOLIS

OF GIRAG KASAMAN II

Najaph Museibli, Gulnara Akhundova
Summary

This necropolis is situated in Giraq Kasaman village of Akstafa region of the Azerbaijan Republic on the 406 km of the BTJ pipeline. During the archaeological excavations, due to the building of the pipeline, in 2005, six ground graves were discovered there. Three of those graves are described in the article. The necropolis consisting of graves yields the archaeological culture of Yaloylutapa (V-TV b.c). As a result the excavations in this territory prove Yaloylutapa culture having been spread in the western regions of Azerbaijan.

АРХЕОЛОГИЧЕСКИЕ РАСКОПКИ В НЕКРОПОЛЕ ГЫРАГ

КЕСЕМЕН II

Наджаф Мусеибли, Гюльнара Ахундова
Резюме

Данный некрополь находится вблизи селения Гыраг Кесемен Акстафин-ского района, на 406 км маршрута нефтепровода Баку-Тбилиси-Джейхан. В связи со строительными работами Южнокавказского газопровода в 2005 году, здесь проводились археологические раскопки. В статье даны описания 3-х из 6-и раскопанных могил. Некрополь, состоящий из грунтовых могил, является памят­ником Ялойлутепинской археологической культуры и датируется V-IV вв. до н.э. Раскопки на этом некрополе доказывают, что Ялойлутепинская культура распространялась и в западной части Азербайджана.

II QIRAQ KƏSƏMƏN NEKROPOLUNDA ARXEOLOJİ

QAZINTILAR

Nəcəf Müseyibli, Giilnarə Axundova

(AMEA Arxeologiya və Etnoqrafıya İnstitutu)

II Qıraq Kəsəmən abidəsi Azərbaycan Respublikasının qərbində, Ağstafa rayonunun Qıraq Kəsəmən kəndindən 600 m şimali-şərqdə, Bakı-Tbilisi-Cey-han neft kəməri marşrutunun 406-cı km-də yerləşir. Abidənin üst qatı antik dövrə aid yaşayış yerinin mədəni təbəqəsindən, alt qatı isə torpaq qəbirlərindən ibarətdir. Ərazi münbit, məhsuldar torpaqdan ibarət düzənlikdir. Məhz bu sə-bəbdən sahədə uzun illər əkin işləri aparılmış və bu da öz riövbəsində abidənin üst qatının dağılmasına səbəb olmuşdur. Digər tərəfdən, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin tikintisi ilə əlaqədar olaraq torpağın üst qatı kənara silinmişdir.

Qeyd edilən səbəblərdən II Qıraq Kəsəmən abidəsinin üst qatı barədə, onun strukturu, yüksəkliyi və s. göstəriciləri haqqında heç bir məlumat yoxdur. Bununla belə abidənin hazırki sahədə ümumi xüsusiyyətləri onım yerüstü his-səsinin çox da hündür olmadığım söyləməyə əsas verir.

Antik dövr torpaq qəbirlərinin əkin sahəsində yerüstü əlamətlərinin müəy-yən edilməsinin qeyri-mümkünlüyü səbəbindən nekropolun sərhədləri dəqiq-ləşdirilməmişdir. Yaşayış yerinin ölçüləri də eyni səbəbdən tam dəqiqləşdiril-məsə də yerüstü materiallann təqribən 1 ha ərazidə yayıldığı müəyyən edilmiş-dir. Qazıntının başlanması məqamında mədəni təbəqə müasir səthdən aşağı səviyyədə yerləşmişdir.

Yaşayış məskəninin mədəni təbəqəsi zəif olmuşdur və qazıntı zamanı ar­xeoloji materiallara nisbətən seyrək halda rast gəlinmişdir. Mədəni təbəqənin qalınlığı əsasən 40-50 sm olmuşdur. Yalnız 6 və 7-ci kvadratlarda mədəni tə-bəqənin qalınlığı 80-90 sm olmuşdur. Arxeoloji materiallar başlıca olaraq tə-sərrüfat quyulanndan və yarımqazmalardan aşkar edilmişdir. Mədəni təbəqənin qalın olmaması, dərin qatlara çox da nüfuz etməməsi səbəbindən daha aşağı səviyyələrdə yerləşən antik dövr qəbirlərinə çox da ziyan dəyməmişdir. Qazmtı sahəsinə təsadüf edən antik dövr qəbirləri çox seyrək yerləşmişlər. Aşağıda bir neçə qəbirin və həmin qəbirlərdə tapılmış arxeoloji materiallann təsviri veril-mişdir.

3№-li qəbir

Bu qəbir 13-cü kvadratda 70 sm dərinlikdə aşkar edilmişdir (I tablo, №1). Qəbir kamerasmın dəqiq sərhədlərini toфağın tam nəmliyi səbəbindən müəy-yənbşdirmək mümkün olmamışdır. Lakin burada skeletin və onun ətrafındakı əşyaların tutduğu sahə 2,5 x 0,9 m olmuşdur. Qəbir şərq-qərb istiqamətlidir.

Burada iki insan dəfiı edilmişdir. Onlardan biri qadma məxsusdur. Qadın başı şərqə olmaqla sol yam üstdə, ayaqlan zəif bükülü vəziyyətdə dəfn edilib. Qadı-nın qarşısmda, onunla üzbəüz 7-8 yaşlarmda bir uşaq dəfh edilmişdir. Qadımn dirsəkdən bükülü qolları uşağı beldən və boyımdan qucaqlamışdır. Uşaq ayaq­lan və qolları bükülü vəziyyətdə dəfn edilmişdir. Qadmm uşağı qucaqlayan sağ əlinin biləyində dəmir qolbaq, sol qolunda isə dairəvi kəsikli tunc məftildSn hazırlanmış, sonluqlan ilan başı formalı qolbaq vardır (I tablo, № 16). Uşağın kəllə sümüyü aşkar edilmədi. Onun kəlləsi ya qəbirə qoyulmamış, ya da həddən artıq nəm torpaqda çürüyərək izləri itmişdir. Qadmla uşaq skeletləri arasmda -qadının dirsəkləri və qollan, uşağm dirsəkləri, sinəsi və qollan ətrafında və üs-tündə çoxlu çürümüş dəmir qalıqlan var. Bu dəmir qalıqlan əsasən yoğun, dai-rəvi kəsikli məftildən ibarət olmalanna baxmayaraq çox çürüdüklərindən onlann hansı əşyaya aid olduğunu müəyyənləşdinTiək qeyri-mümkündür. Çox ehtimal ki, bunlar dəmir qolbaqlann çürümüş qalıqlarıdır. Qadınm hər iki qulağında dairəvi kəsikli, üstü bənövşəyi rəngli maddə ilə örtülmüş, içərisi ağ şüşə-pas-tadan sırğa aşkar edilmişdir (II tablo, № 17-18).

Qadının kəllə surnüyündən şərqdə boşqab tipli qab, (II tablo, № 2). kəllə-dən cənubi-şərqdə isə kiçik ölçülü tək qulplu dolça tipli qab yam üstdə düşmüş vəziyyətdə aşkar edilmişdir (II tablo, № 4). Qadmm ayaq pəncələrinin qarşısm-da orta həcmli bardaq qoyulub(II tablo, № 1). Bu qabm yanmda iri buynuzlu heyvan sümüyü, qabdan qərbdə dolça tipli qab (II tablo, № 3) və onunla yanaşı iki ədəd iy başlığı (II tablo, № 5-6) aşkar edilmişdir. Kəllə sümüyünün altmda bir ədəd kauri muncuq tapılmışdır (II tablo, № 7). Sinəsində yarıkvadrat for-malı tunc bəzək əşyası (II tablo, № 11), 3 ədəd şüşə və 1 ədəd pasta muncuq (II tablo, № 8-10, 13) aşkar edilmişdir.

Uşağın kəllə sümüyü tapılmasa da onun boynunda 30-dan artıq pasta biser aşkar edildi. Həmin muncuqlar tam çürüdüyündən onları götürmək mümkün olmadı. Bu muncuqlardan əlavə uşağın boynunda tuncdan hazırlanmış bəzək əşyaları da tapılmışdır. Onlar 1 ədəd günbəzşəkilli zmqrov(II tablo, № 15), 2 ədəd dairəvi kəsikli məftildən kiçik zəncir halqaları (II tablo, № 14), 1 ədəd yarpaqşəkilli asma bəzək(II tablo, № 12) və nazik yastı lövhədən hazırlanmış 5 ədəd muncuqdan ibarət bəzək əşyalandır.

Qəbirdən tapılan iki ədəd qab xüsusilə diqqəti cəlb edir.

Solğun qmnizi-nannci rəngli, şar gövdəli, dar boğazlı bardaq (II tablo, № 1) təmiz tərkibli, yaxşı yoğrulmuş gildən keyfıyyətlə bişirilib. Nazik divarlı (5 mm) olub, ağız kənarı xaricə geniş açılmışdır. Dairəvi kəsikli yapma qulpu ağız kənarı ilə gövdəni birləşdirir. Qab dulus çarxında formalaşdmlıb. Səthi anqoblu olub zəif cilalıdır. Qabın üzəri tünd qınnızı rəngli boya ilə naxışlan-mışdır. Belə ki, boğazdan çiyinə qədərki sahəni 6 ədəd konsentrik dairələr комплексах как Азербайджана, так и Ближнего Востока такого вида оружия как наконечники стрел. По-видимому, их заменяли глиняные ядра или круглые речные камни для пращи. Последние являются обычными находками на азербайджанских и ближневосточных поселениях (11, рис.16; 19, с.49; 13, с. 97) В одном из строений Иланлытепе на Кара-бах-ской равнине было обнаружено скопление 250 целых и столько же обломанных иеобоженных глиняных ядер.

В энеолитический период развивается общинное ремесло. Оседлый образ жизни, возросший уровень благосостояния древних обществ Азер­байджана привели к совершенствованию традиционных производств и прежде всего изготовлению орудий труда из различного сырья – кости, рога, кремня, обсидиана. Высокий удельный вес и разнообразие орудий в раннеземледельческих комплексах Азербайджана, так и Ближнего Восто­ка, свидетельствует о специализации домашних промыслов: это обработ­ка дерева и кости, ткачество, обработка щкур и выделка кожи, изготовле­ние украшений и пр.(2, с.94-99).

Подтверждением этому является многочиленный произодственный инвентарь, найденный на поселениях Азербайджана. Трасологическое изучение его выявило разнообразные кремневые и обсидановые скребки и скобели разных форм, строгальные ножи, резцы, проколки, свёрла, пил­ки, долота и др. уже комбинированные орудия (2, гл. IV, 3;4). Особую группу составляют шлифованные топоры из горной породы, используе­мые в обработке дерева и кости, изготовлении черенков для орудий и пр.

Среди костяных изделий раннеземледельческих комплексов широко распространены шилья и проколки, изготовленные из костей мелкого рогатого скота, лощила и шпатели; встречаются иглы с ушком. На по­селении Аликемектепеси найдены скребки из лопаточных костей мелкого рогатого скота, похожие на находки из Ярымтепе II.

К сожалению, мы не располагаем достаточными трасологическими данными каменных и костяных орудий раннеземледельческих памятни­ков Ближнего Востока, но можно предположить, что аналогичные орудия были хорошо известны древнейшим земледельцам этого региона.

Постоянное получение продуктов питания обеспечивало энеолити-ческим племенам Азербайджана устойчивую оседлость и высокое благо­состояние. В результате на поселениях образовывались культурные слои с максимальной мощностью до 10 м. Все поселения, как правило, одно­типны, с одинаковой по существу сырцовой архитектурой, но со своими традициями (6,с.14-31;17;19, с.85-95).

dövrəbmişdir. 3-cü və 4-cü dairələrin arasındakı sahə çəpinə xətbrb dolduru-lub. Çiyindəki 6-cı çevrədən aşağıya doğru enli zolaqlar çəkilib. Həmin zolaq-lann yuxan hissəsi enli olub üçbucağı xatırladır. Zolaqlar gövdənin aşağı his-səsinə qədər uzanır. Qulpun üstündə eninə çəkilmiş qısa xətlər qulpdan aşağıya doğru davam edir. Qabın üst görünüşündən boya ilə çəkilmiş bu ornamentlər Günəş təsvirini xatırladır.

Boşqab tipli qınnızı rəngli qab qonur rəngdə anqoblanıb və yalnız xarici səthi cilalanıb (I tablo, № 2). Gövdə hissəsində ucu yuxarı yönəlmiş qarmaqşə-killi çıxıntı – qulp var. Qabm altı içəriyə doğru umbonludur. Qabın daxili səthi bütövlükdə cila üsulu ib çəkilmiş naxışlarla bəzədilib. Belə ki, daxib qabarıq umbonun üstündə 3 konsentrik dairə çəkilib. Qabın daxili səthi ağız kənarından oturacağa doğru çəkilmiş enli zolaqlar və nazik xətlərlə müxtəlif sahəbrə bö-lünmüşdür. Həmin sahələr yuxarıdan aşağı çəkilmiş ziqzaqlarla doldurulub. Zolaqlar arasındakı sahələr və homin sahəbrdə çəkilmiş nazik düz və ziqzaq-vari xətlərin sayı müxtəlifdir. Qabın içərisinin ümumi görünüşü Günəşin sxe-matik təsvirini xatırladır. Ola bilsin ki, qabın daxilindəki bu ornamentbrin çəkilmosi kortəbii sociyyə daşımayıb, qədim təqvimbrb bağlı təsəwürbri əks etdirirbr.

4№ li qəbir

Qazıntı sahəsinin 7-ci kvadratında 30 sm dərinlikdə aşkar edilmişdir (I tab­lo, №2). Qəbir kamerası şərq-qərb istiqamətli olub, 110 x 80 sm ölçüsündədir. Qadına məxsus skelet başı şərqə olmaqla sol yanı üstdə qolları və ayaqları bü-külü vəziyyətdə aşkar edildi. Onun bud sümükbri zəif bükülü, baldır sümükbri isə six bükülüdür. Qolları dirsəkdən bükülüb, əUəri sifəti qarşısında qaldırılıb. Əlbrində gildən hazırlanmış 3 odəd iy başlığı (III tablo, № 4-6) tapılmışdır. Onlardan biri saxsı qabırı fraqmentindən düzəldilib (III tablo, № 6). Dirsəyinin yanında lentvari qulpu olan kiçik dolça tipli qab (III tablo, № 3), ondan bud sümüyünə tərəf, qarnının qarşısında yarıı üstə düşmüş miniatür ölçülü tək qulplu qab (II tablo, № 2), qəbir kamerasının qərb tərifində, baldır sümüyü yanında dar boğazlı, şar gövdəli kiçik bardaq (III tablo, № 1) qoyulmuşdur.

5 № li qəbir

Bu qəbir 6-cı və 7-ci kvadratlann sərhəddində, qazıntının cənubi-qərb divan dibində, 4 №-li qəbirb yanaşı aşkar edilmişdir (I tablo, №3). Qəbir ka-merası qərb-şərq istiqamətli olub uzunu 140 sm, eni qərb hissədə 55, şərqdə 60 sm-dir. Qəbir kamerası qeyri-bərabər formalı düzbucaqlı şəklindədir. Qəbirdə qadına məxsus skelet 1 m dərinlikdə başı qərbə olmaqla sağ yanı üstdə zəif bükülü vəziyyətdə aşkar edildi. Kəllə sümüyü arxaya döğru uzunsovdur. Qol­lan dirsəkdən bükülmüş, əlləri sifəti qarşısma qaldmlmışdır. Sol biləyi sağ ba-zu sümüyü ib çarpazlaşıb. Sağ əli qarşısmda qırmızı rəngli kiçik küpə (IV tablo, № 2) və gildən iki ədəd iy başlığı (IV tablo, № 5-6) qoyulub. Çanaq sü-müyü üstündə biri-birinə bitişik 3 ədəd tuncdan muncuq (IV tablo, № 7) aşkar edilmişdir. Kameramn cənub küncündə, skeletin baldır sümükləri qarşısında 3 ədəd gil qab qoyulmuşdur. Bu qablar müxtəlif hissələrə çatlayıb. Onlardan biri qara rəngli, iki qulplu küpə (IV tablo, № 1), ikincisi üç ayaqlı vaza (IV tablo, № 3), üçüncüsü isə dolça tipli qabdır (IV tablo, № 4). Skeletin hər iki qolunda dəmir qolbaq var. Skeletin üstü 15 sm qalmhğında kül qatışıq torpaqla örtül-müşdür.

II Qıraq Kəsəmən abidəsinin dövrünün müəyyən edilməsi üçün bütövlük-də arxeoloji kompleks, maddi mədəniyyət qalıqlarınm müqayisəli təhlili və radiokarbon analizin nəticəbri əsas götürülüb. İlk növbədə qəbirlərin dövrünü dəqiqbşdirmək zəruridir. Çox təəssüf ki, bu qəbirlər üzrə heç bir radiokarbon analizi aparılmamışdır. Bununla belə həmin qəbirbr strukturuna, dəfn adətinə görə Azərbaycanda və Cənubi Qafqazın digər bölgələrində antik dövrdə yayıl-mış, albanlara məxsus “Yaloylutəpə arxeoloji mədənbiyyəti”nə aidliyi şübhə doğurmur. Qeyd etmək lazımdır ki, qəbirlərdən tapılan arxeoloji materiallar, xüsusib də keramika məmulatı e.ə. I minilliyin ortalarma aid bir sıra xüsusiy-yətbri özündə saxlamışdır. Bunlar əsasən tünd boz və ya qara rəngli kiçik öl-çülü küpəbrdir. Onların bəzibrinin gövdəsində şişvari çıxmtılar vardır. Azər-baycanın qeyd edibn dövrə aid abidələri üçün beb qablar səciyyəvidir. Buna görə də bəzi arxaik xüsusiyyətli qablann aşkar edildiyi II Qıraq Kəsəmən qə-birbrini antik dövrün əvvəlbrinə – е.ә. V-IV əsrlərə aid etmək olar.

Yaşayış yerinə məxsus mədəni təbəqədən aşkar edilən keramikanm böyük əksəriyyəti qəbirbrdən aşkar edibn analoji materiallara nisbətən daha kobud və səliqəsiz hazırlanmışdır. Lakin artıq qeyd edildiyi kimi, qazıntmın bəzi kvadratlarında, xüsusib də təsərrüfat quyularmdan aşkar edilmiş bəzi fraq-mentbr çox nəfis hazırlanmış nazik divarlı qablara aiddirbr. Bu baxımdan həm qəbirbrin, həm də yaşayış yerinin keramikası yaxmlıq təşkil edir. Qəbirləri və yaşayış yerini yaxınlaşdıran digər amillər onların һәг ikisində çoxlu sayda eyni tip iy başlıqlarımn və dulus çarxında formalaşdmlmış qablarm aşkar edilmə-sidir. Ümumiyyətb, bir qayda olaraq Cənubi Qafqazın antik -dövr abidəbrində dulus çarxında hazırlanmış qablara təsadüfı hallarda rast gəlinir.

Həm yaşayış yerindən, həm də qəbirlərdən tapılmış keramika məmulatmın әп yaxm paralelbrinə Azərbaycanın Yaloylutəpə, Mingəçevir, Qəbəb, Cəfər-xan və s. abidəbrində rast gəlinir.

Yaşayış yerindən götürülmüş ağac kömürü qalıqlannın Mayamidə Beta Analitik Radiokarbon Dövrbşdirmə laboratoriyasmda apanlmış analizbri aşa­ğıdakı nəticəbri göstərmişdir:

1.    Cal ВС 400-350 və Cal ВС 300-210

2.    Cal ВС 410-360 və Cal ВС 280-260

Сох ehtimal ki, bu sahədə е.э. V-IV əsrbrə aid nekropolun üstünü həmin nekropola aid, yaxınlıqda yerbşən yaşayış yerinin bir qədər sonra, е.э. IV-III əsrbrdə əmələ gələrək genişbnmiş mədəni təbəqəsi örtmüşdür. Yaşayış yerinin qədim təbəqəyə malik, qəbirbrlə bilavasitə bağlı olan mərkozi hissəsi çox gü-man ki, indiki qazmtı sahəsindən cənubda və cənubi-qərbdə yerbşmişdir.

Beblikb, II Qıraq Kəsəmən antik dövr nekropolunda qazıntıların apanl-ması mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir. Beb ki, bu qazmtılara qədər həmin bölgədə antik dövrə aid torpaq qəbirləri qazılmamışdı. Umumiyyətb, BTC və CQBK tikinti layihəbri ib əlaqədar Gəncə – Qazax bölgəsində aparılan arxeo­loji qazıntılar antik dövrə aid torpaq və küp qəbirbrinin aşkar edibrək qazıl-ması baxımından əhəmiyyətıi olmuşdur. Əwəlbr bölgənin antik dövr qəbir abidbri barədə məlumatlar çox səthi və təsadüfı xarakter daşıdığı halda bu qa-zıntılar nəticəsində zəngin faktiki çöl materialları toplanmışdır. II Qıraq Kəsə-mən nekropolu da bu baxımdan diqqəti cəlb edir. Qazmtı nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, buradakı qəbirlər Qafqaz Albaniyasının antik dövr dəfn abidələri olub Yaloylutəpə mədəniyyətinə aiddir. Bu qəbirbr ib Yaloylutəpə mədəniy-yətinə aid analoji abidolər arasında bir sıra identik və bəzi fərqli cəhətlər möv-cuddur.

1.  II Qıraq Kəsəməndə егкәп antik dövr qəbirbrinin üstü antik dövrün bir
qədər sonrakı mərhəbsinə aid yaşayış yeri təbəqəsi ib örtülmüşdür. Beb bir
vəziyyət digər iki həmdövr abidələrdə də müşahidə edilmişdir. Xınıslıda era-
mızın II əsrinin sonlarına aid yaşayış yerinin yerdəyişməsi nəticəsində mədəni
təbəqə daha qədim – е.э. IV-III əsrbrə aid yaşayış yerinin və е.э. II əsr – b.e.II
əsrinə aid qəbirbrin üstünü örtmüşdür (5, s. 83). Yaloylutəpə mədəniyyətinə
aid daha bir abidədə – Zaqatala rayonu ərazisindəki Ağyazı abidəsində də eyni
hal müşahidə edilmişdir. Oradakı qəbirbri F.Mahmudov е.э. I əsrə, bu qəbir-
brin üstünü örtmüş yaşayış yeri təbəqəsini isə b.e. I əsrinə aid etmişdir (3, s.
138, 140). Lakin keramika məmulatının səciyyəvi xüsusiyyətbrinə əsasən Ağ-
yazı qəbirbrini Yaloylutəpə mədəniyyətinin daha qədim mərhəbsinə aid etmək
mümkündür.

Bu faktlar Yaloylutəpə mədəniyyəti qəbristanlıqlannın əvvəlki tarixi mər-həbdən fərqli olaraq, bilavasito yaşayış məskənbrinin yaxınlığmda salındığını göstərir. 50-100 illik fasibdən sonra yaşayış məskəninin genişlənməsi nəticə-sində mədəni təbəqə qəbirlərin müəyyən qisminin üstünü örtmüşdür.

2.Bəzi tarixi mərhələbrdə qəbir kameralannın istiqaməti dəfn adətbrinin
öyrənilməsi üçün mühüm amillərdən biridir. Bu baxımdan Yaloylutəpə mədə

niyyəti, о cümlədən II Qıraq Kəsəmən qəbirləri istisnalıq təşkil etmir. Yaloylu-təpə mədəniyyətinin bəzi nekropollarında qəbir kameralannın və onlarda dəfh olunmuş meyitlərin uzadılma istiqamətbrində stabillik müşahidə olunur. Ya-loylutəpədo qazılmış qəbirbrin bir qismi şərq-qərb istiqamətli, digər qismi isə şimali-qərb – cənubi-şərq istiqamətli olmuşdur. O.S.İsmizadə ölülərin sağ yanı üstdə dəfn edildiyi şərq-qərb istiqamətli qəbirbrin qadınlara, ölülərin sol yam üstdə dəfh edildiyi şimali-qərb – cənubi-şərq istiqamətli qəbirlərin isə kişilərə məxsus olduğunu yazmışdır. Onun fıkrincə ölübrin beb dəfn edilməsi onların üzbrinin işıqlı tərəfə daha çox yönəlməsi məqsədini daşımışdır (7, s. 85-86). C.Ə.Xəlilov bu fikirb razılaşmayaraq qəbirlərin istiqamətinin onlarda dəfn edi-bn insanların cinsi ilə əlaqəbndirilməsi mülahizəsini düzgün hesab etmir (9, s.56). Ağsu rayonundakı Nüydi düzü nekropolundakı qəbirlər və skeletbr şərq-qərb istiqamətli olmuşdur (4). II Qıraq Kəsəmənə nisbətən yaxm bölgədə – Go-ranboy rayonunda BTC marşrutunda qazılmış е.э. XIII əsrə aid Borsunlu kur-qanının örtüyündəki Yaloylutəpə tipli sallama torpaq qəbri də şərq-qərb istiqa-mətli olmuşdur. Bu.qəbirdə bir qadm, başı qərbə olmaqla s’ağ yanı üstdə zəif bükülü vəziyyətdə dəfn edilmişdir (2, s. 7).

Dağıstanm Qasımkənd rayonunda müəyyən qədər Yaloylutəpə mədəniyyə-tinə aid Şarakun nekropolunda qazılmış qəbirbr qərb-şərq istiqamətli olmuşlar. Burada qadınlar sol yanı üstdə, kişibr sağ yanı üstdə dəfn edilmişlər (9, s.72).

Mingəçevirin, Torpaqqalanın (Qax rayonu), Qəbəbnin və Ağyazının Ya-loylutəpə mədəniyyəti qəbirbri şimali-qərb – cənubi-şərq istiqamətli olmuşlar (3,s.l33;6, s.105).

Göründüyü kimi, Yaloylutəpə mədəniyyətino aid qəbirlərin kameraları, tə-sadüfi istisnalar nəzərə almmazsa, iki istiqamətli olmuşlar: 1) şərq-qərb və 2) şimali-qərb – cənubi-şərq. Şübhəsiz, beb bir vəziyyət Yaloylutəpə mədəniyyə-tinin daşıyıcıları olan alban tayfalarının dəfn adətlərinin müəyyən qanunauy-ğunluqları ib izah edilə bilər.

Bu baxımdan Xınıslı nekropolu istisnalıq təşkil edir. Burada qazılmış 80-dən artıq qəbirdə həm qəbir kameralarınm, həm də skeletbrin istiqaməti müx-təlif olmuşdur (9, s. 59).

İ.A.Babayev skeletbrin vəziyyətindəki və istiqamətindəki stabilliyin qeydə alınmasını arxeoloji qazıntıların kiçik miqyası ilə izah edir (6, s.105). Əlbəttə, bu problemin ətraflı tədqiqi üçün daha geniş qazıntılara ehtiyac vardır. Lakin bu məsəbyə dair aşkar edilmiş faktlan da diqqətdən kənarda saxlamaq olmaz. Çox ehtimal ki, Yaloylutəpə mədəniyyətinə aid bəzi qəbristanlıqlarda kişibrin və qadmlarm dəfni üçün ayrı-ayrı sahələr nəzərdə tutulmuşdur. Arxeoloji qazıntılar bu və ya digər sahəni əhatə etdiyindən həmin sahəbrdəki qəbirlərin eyni istiqaməti barədə məlumat toplanmışdır.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, II Qıraq Kosəmən qəbirbri şərq-qərb istiqa-mətli qazılmışlar. Bu qəbirbrdə qadmlar tam və zəif bükülü vəziyyətdə, sol ya­rn üstdə, başları şərqo olmaqla dəfn ediliblər. Bir qəbirdə (5 №li qəbir) meyit sağ yanı üstdə başı qorbə olmaqla dəfn edilmişdir.

Göründüyü kimi qəbir kameralarının şərq-qərb istiqaməti və bu qəbirbrin qadınlara məxsus olması baxımından II Qıraq Kəsəmənin qəbirbri Yaloylutə-pənin bir qisim qəbirbri ib eyniyyət toşkil edir.

Qeyd edildiyi kimi, II Qıraq Kəsəməndə 3 №li qəbirdə qadın uşaqla birgə dəfn edilmişdir. Umumiyyətb, Yaloylutəpə mədəniyyəti üçün qəbirbrdə bir in-sanın dəfni səciyyəvidir. Bir qəbirdə iki insamn dəfhi faktına çox təsadüfı hal-larda rast gəlinir. Beb ki, Torpaqqalada 3 №li qəbirdə iki insan üz-üzə, bükülü vəziyyətdə dəfn edilmişbr. Xınıslıda isə qəbirbrin birində eynib II Qıraq Kə-səməndə olduğu kimi yaşlı insanla uşaq dəfh edilmişdir (9, s. 57, 59).

Digər analoji abidəbrdəri fərqli olaraq II Qıraq Kəsəməndə qəbirlər çox dorin qazılmamışdır. Yalnız bir halda qəbir kamerasının döşəməsi 1,2 m dərin-likdə aşkar edilmişdir. Qobirbrin yerbşməsində heç bir qanunauyğunluq izb-nilmir. Qəbirbr arasındakı məsafə 1 m-dən 20 m-dəkdir. Qazıntının yalnız 4 m enindəki zolaqda aparıldığım nəzərə alaraq bu barədə qəti fıkir söybmək çə-tindir.

3. Qeyd edidiyi kimi, II Qıraq Kəsəmən qəbirbrində müxtəlif növ ava-danlıq – keramika momulatı, tunc və dəmir əşyalar, müxtolif növ muncuqlar aşkar edilmişdir. Bütün tapıntılann analoqlan əvvəllər qazılmış Yaloylutəpə mədəniyyəti abidəbrindən məlumdur. Gil qabların bir sıra səciyyəvi nümunə-brino һәт də küp qəbirbrində rast golinmişdir (1). Qəbirbrdə avadanlığın yerbşdirilməsi qaydalarına görə II Qıraq Kəsəmən qəbirbri Yaloylutəpə nek-ropolu ib daha yaxındır. Beb ki. gil qabların çox zaman dəfn edibn insanın başı və ya ayağı ətrafında yığcam şəkildə qoyulması halına һәг iki abidədə rast gəlinir.

Diqqəti cəlb edon faktlardan biri II Qıraq Kəsəmənin qazılmış qəbirbrdə gildən hazırlanmış iy başlıqlarının aşkar edilməsidir. Beb bir vəziyyət Yaloy-lutəpə abidəbrindən Ağyazı nekropolundan məlumdur. Burada qazılmış cəmi iki qəbirin һәг ikisindo gildən iy başlıqları aşkar edilmişdir (3, s. 137).

Abidədən aşkar olunmuş gildən hazırlanmış müxtəlif növ çoxsaylı iy baş-lıqları burada antik dövrdə digər bir sənət sahəsinin – toxuculuğun inkişaf etdi-yini göstərir. Maraqlıdır ki, burada qazılmış altı qəbirdon beşi qadınlara məx-susdur və onlann hamısının iy başlıqları qoyulmuşdur. Bu tapıntılar bölgədə antik dövrdə müstəqil sənət kimi inkişaf etmiş toxuculuqda qadınlann mühüm mövqeyə malik olmalarını göstərir.

V.Kvaçidze və V.Əsədov II Qıraq Kəsəmən nekropolunu səhvən bizim eranın əvvəlinə aid etsələr də burada qazdıqları 2 №-li qəbirdə toxuculuqla məşğul olmuş qadmm dəfn edildiyini göstərmişlər (8, s. 113).

Gil qablarm bir sıra xüsusiyyətləri maraq doğurur. Nekropolda cəmi bir ədəd boyalı qab aşkar edilmişdir (3 №li qəbir). Bu qabm aşkar edilməsi Yaloy-lutəpə mədəniyyətinin егкәп mərhəbsində qabların boya ilə naxışlama işinin yüksək səviyyədə olduğunu və artıq həmin mərhəbdən boyalı qabların bu mə-dəniyyətə aid qəbirlərə qoyulması faktını sübut edir.

Digər mühüm bir məsələni də qeyd etmək lazımdır. Beb ki, II Qıraq Kə-səmənin qəbirbrində tapılmış bəzi qablar dulus çarxında formalaşdırılmışdır. Eyni zamanda bu qəbirlərin üstünü örtmüş, е.э. IV-III əsrbrə aid mədəni təbə-qədə aşkar edilmiş saxsı qabların müəyyən qismində dulus çarxında fırlanma-nın izbri vardır.

Antik dövrdən əwəlki və sonrakı mərhəbbrdə bölgədə dulus çarxı geniş tətbiq edilmişdir. Eyni zamanda, antik dövrdə Albaniya ilə qonşu ölkəbrdə gil qablar dulus çarxında hazırlanmışdır. Məlum olduğu kimi Qafqaz Albaniyası-nırı antik dövr gil qablan dulus çarxı tətbiq edilmədən əldə formalaşdırılıb. Məhz antik dövrdə dulus çarxından istifadə edilməməsi Qafqaz Albaniyası du-lusçuluğunun başlıca xüsusiyyəti kimi qiymətbndirilmişdir. Lakin ölkənin сә-nub vilayətbrində – Ağcabədi rayonundakı Qaraköbər və Cəlilabad rayonunda-kı Əliköməktəpəsi abidəbrində aşkar edilmiş antik dövrə aid keramikanm müəyyən qismi dulus çarxında hazırlanmışdır. Albaniyanın mərkəzi vilayətb-rindəki abidəbrdən yalnız Qəbəbdə ellin dövrü təbəqəsində İ.A.Babayevin apardığı qazıntılar zamanı dulus çarxında hazırlanmış qablara məxsus cəmi bir neçə fraqment aşkar edilmişdir (6, s.136). Fikrimizcə bu fərqi о dövrdə dulus-çuluq sənətinin lokal, regional xüsusiyyətbri və qonşu bölgəbrb əlaqəbr ib izah etmək olar.

Beblikb, II Qıraq Kəsəmən antik dövr nekropolunda aparılmış arxeoloji qazıntıların miqyası geniş olmasa da bu qazıntılar azərbaycanlıların ulu baba-lan olan albanlara məxsus Yaloylutəpə mədəniyyətinin hələ erkən mərhəbdə -e.ə.V-IV əsrbrdə Gəncə – Qazax bölgəsində də yayıldığını maddi faktlar əsa-sında sübuta yetirmiş oldu. Eyni zamanda, bu qazıntılar bölgənin antik dövr əhalisinin dəfn adətbrinin öyrənilməsi üçün faktik materialların aşkarlanması ib nəticələnmişdir.

ƏDƏBİYYAT

1.       Qazıyev S.M. Mingəçevir küp qəbirləri albomu. Bakı, 1960.

2.       Qoşqarlı Q., Müseyibli N., Aşurov S. Borsunlu kurqanı. Bakı, 2003.

3.       Mahmudov F.R. Ağyazı düzənliyində Yaloylutəpə mədəniyyətinə aid abidə. Azərbaycanın maddi mədəniyyəti. VI cild. Bakı, 1965.

4.       Osmanov F. Ağsu ərazisində arxeoloji tədqiqatlar. Bakı, 2006.

2007

5.      Xəlilov C.Ə. Xmıslıda arxeoloji qazmtıların ilk nəticələri haqqında. Azərbayca-nm maddi mədəniyyəti. VI cild. Bakı, 1965.

6.      6. Бабаев И.А. Города Кавказской Албании в IV в. до н.э. -   III в. н.э. Баку,

1990.

7.       Исмизаде О.Ш. Ялойлутепинская культура. Баку, 1956.

8.      Квачидзе В.А., Асадов В.В. Погребения «ткачихи» из Гырах Кесаманлы (Акстафинский р-н Азербайджана). Журн. «Археология и этнография Азер­байджана». № 1, Баку, 2005.

9.      Халилов /Дж.А. Материальная культура Кавказской Албании (IV в. до н.э. -III в. н.э. Баку, 1985.