ТО SOME QUESTIONS OF FOLK MEDICINE IN AZERBAIJAN

Vafa Ahmadova Summary

This article is devoted to the methods of treatment of different deseases by the empiric knowledge. The contribution of medieval physicians to the development and enriching knowledge in the sphere of folk medicine is presented in the article.

Besides there is scientific analysis of new and the newest literature devoted to folk medicine in Azerbaijan.

К НЕКОТОРЫМ ВОПРОСАМ НАРОДНОЙ МЕДИЦИНЫ В АЗЕРБАЙДЖАНЕ
Вафа Ахмедова Резюме

Статья посвящена вопросам способов лечения от различных болезней пу тем эмпирических знаний. Подчеркивается вклад средневековых целителей в развитие и обогощение знаний в сфере народной медицины.

Кроме того, дается научный анализ новой и новейшей литературы, посвя щенной народной медицине в Азербайджане.

AZƏRBAYCANDA XALQ TƏBABƏTININ BƏZI MƏSƏLƏLƏRINƏ DAIR

Vəfa Əhmədova (AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya Institutu)

Azərbaycanda xalq təbabətinin yaranması və onun inkişaf mərhələlərirfin öyrənilməsinə, nəsildən-nəslə ötürülməsində loğmanlann və tibb sahəsində çalışan alimlərin əsərləri mühüm rol oynayır. Nəticədə bizim günlərədək gəlib çatan bu bilgilər getdikcə həyatda daha geniş miqyasda tətbiq olunur və xalq bunun köməyindən bəhrələnir.

Əbu Dulaf öz qeydlərində Salmas tərəfdə olduqca yüksək keyfiyyətli və faydalı isti bulağın admı çəkir: “Bu dünyada yer altından çıxan әп yaxşı su-dur. Üstü örtülmüş və ya qaysaqlanmış yaranın altında zəifləmiş sümük, giz-lənmiş şüşə qınntısı və dəriyə batmış tilişkələr olan bir adam və yaxud hey-vanı bu suya salsalar, yaranın ağzı açılar və onun içindəki irin tökülər. Yara təmizlənib bitişir və insan bu bəladan qurtarır. Mən tanıdığım bir adamı bu bulağa aparmağa söz verdim. Onun xəstəlikləri qoturluq, xənazir, qılmc, də-mirov, ayaqlannda ağrı, bəndlərin boşalması idi ki, bu da ona həmişə əziyyət və qızdırma verirdi. Həm də onun bədəninə ox dəymiş, oxun ucu ətlə örtül-müşdü. Biz hamımız qorxurduq ki, bir gün bu ox onun ciyərini deşəcəkdir. О adam bulağm yanında üç gün oldu, ox onun böyründən çıxdı, çünki bura bə-dəndə ən nazik yerdir… Bulağın üstün cəhətlərindən biri də odur ki, onun məcrası yanında şirin, şəffaf və soyuq su axır, adam onu içdikcə, özünü boğaz iltihabmdan, dalağın nazik damarlarmm genişlənməsindən qoruyar və asan-lıqla hirsini soyudardı. Gönnə qabiliyyəti pis olan adam həmin bulağın soyuq suyu ilə gözlərini islatdıqda yaxşı görər. Onun palçığını iyləyən bir kəsin göz-ləri qar kimi ağ korluqdan əziyyət çəkməz. Əgər bir heyvan bu bulağa ayaq basarsa, nə o, nə də onun balaları qoturluq xəstəliyinə tutulmazlar” (1, 280-292).

О dövrün görkəmli həkimlərindən biri, ibn Habəl adı ilə məşhur olan Əli Ibn Əhməd Əbul-Hüseyn olmuşdur. O, da Azərbaycana Bağdaddan gəlmişdi. O, 1222-ci ildə vəfat etmişdir. Görkəmli həkimlərdən biri də Mövlanə Cəla-ləddin əl-Ruminin yaxm dostu və onu müalicə edən həkim Əkmələddin ən Naxçıvani idi. Orta əsr müəlliilərindən bin onu «müdriklərin ağacı, dünya hə-kimlərinin başçısı» səviyyəsinə yüksəldir və digər qiymətli fıkirlər söyləyir (2, 23-28).

Mənbələrin verdiyi məlumata görə, Kafiəddin Osmani məşhur əczaçı idi. Uşaqlıqdan yetim qalan şair Xaqani onun himayəsi altında böyümüşdü. Əmi-sinin ölümündən sonra ona həsr etdiyi mərsiyədə «onun dənnanlarınm cox-dan bəri smaqdan çıxdığım bildirirdi». Xaqani bir məktubunda poetik fonna­da Şamaxımn elmi dairəbrində tibbə böyük diqqətin olmasından danışır. XII əsrdə Şamaxıda həm də əczaçılıq inkişaf etmişdi. Xaqani oğlunun ağır xəstə-liyib əlaqədar yazdığı şeirində öz dövrünün ilk aptekbri (əczaxanaları) haq-qmda danışır: «Kamil əczaxanada hazırlanmış dərman gətirin, hətta o, qızıla bərabər qiymətləndirilsə belə» (3, 174).

Azərbaycanda farmakologiyanın və dərmanşünaslığın inkişafı isə XI əs-rin sonu XII əsrin əwəllərində yaşamış məşhur təbib və əttar Kafıyəddin Ömər Osman oğlunun adı ilə bağlıdır. Azərbaycanm görkəmli şairi Xaqani Şirvaninin əmisi olan Kafıəddin Qmər Osman oğlu Şamaxının Məlhəm kən-dində «Mədrəseyi tibb» (Tibb mədrəsəsi) təşkil etmişdi. Burada dərman bitki-lərinin xalq təbabətində əhəmiyyəti öyrəmlərək onlardan əhalinin sağlamlı-ğmda istifadə edilirdi: Orta əsrlərdə təkcə Azərbaycanda deyil, һәт də Үахт Şərqdə Məlhəm Tibb Akademiyası kimi tanman bu elm ocağmda fəaliyyət göstərən Ömor osman oğlu xalq təbabətində işbdibn dərman bitkilərinin təsni-fatını venniş və bununla da elmi dərmanşünaslığm əsasını qoymuşdur. Xalqı-mızm tibb tarixində xüsusi yen olan Məlhəm Tibb Akademiyasmda bir sıra xəstəlikbrin müalicəsi hazırlanmışdır. Belə ki, ürək xəstəlikləri burada müx-təlif şərbətlər, şirin, şərab, bal, bəhməz və meyvə şirələrilə, oynaq xəstəlikləri döyülmüş mal sümüyü ilə, böyrək xəstəlikləri – balqabaq, yerkökünün balla qarışdınlmış məhlulu ilə, babasil xəstəliklərini yumurta sansı, heyvan bey-nindən hazırlanmış məhlul, habelə yemlik adlanan bitki ilə müalicə edilirdi.

Maraqlıdır ki, tibb tarixində müalicə üçün istifadə edilən Məlhəm tipli müalicə vasitələri də ilk dəfə olaraq məhz bu tibb ocağında tətbiq edilmişdir. Nəhayət, bu böyük təbib, Məlhəm Tibb Akademiyasmda 17 növ müxtəlif kif göbobyindən dərman hazırlayıb müxtəlif xəstəlikbrin müalicəsi üçün istifadə etmişdir. Beb ki, dəri xəstəlikbrini müalicə etmək məqsədib xəmirdən, piy-dən və kifdən xırda qoğalcıqlar qayırır, daxili xəstəlikbr üçün bu qatışıqdan və kifdən dərman hazırlayırdılar. Ürək xəstəlikbrinin müalicəsi üçün isə şirin meyvəbrin kifindən istifadə edibrdi.

Azərbaycan xalq təbabətinin inkişafında XVII əsrdə yaşayıb-yaratmış Seyid Məhəmməd Möminin mühüm rolu olmuşdur. O, özündən əvvəlki 30-dan artıq tibb alimbrinin əsərbrindən bəhrəbnərək «Töhfeyi həkim Mömin» adlı min səhifəlik bir əsər yazmış və burada 1400-dən artıq bitki, su və hey­van mənşəli dərmanların ətraflı təsvirini, habelə onlardan istifadə üsulannı vennişdir. Məhz buna görə də hazırda MEA Əlyazmalar Institutunun fondun-da qorunub saxlamlan bu əsər xalq təbabəti irsinin öyrənilməsində əsas тәп-bələrdən biri sayıla bibr.

Qeyd etmək lazımdır ki, artıq bu dövrdə təbib və loğmanlar arasında ixti-saslaşma prosesi gedirdi. Yəni ayrı-ayrı təbibbr bədənin müxtəlif hissəbrində baş verən xəstəliklər üzrə təkmilbşirdibr. XVIII əsrdə yaşayıb-yaratmış türk səyyahı Övliyya Çəbbinin məlumatlan bu baxımdan qiymətlidir. Müəllifın yazdığına görə Təbrizdə qan almağı bacaran, habelə cərrah və göz həkimliyi edən 12.000-ə qədər həkim vardı. Lakin əhalinin onlara о qədər də ehtiyacı yox idi. Çünki onlar əsasən dağlarda bitən bitkilərin köməyi ilə müalicə olu-nurdular (4, 127).

XIX əsrin ikinci yarısında Cənubi Qafqazın, о cümlədən Azərbaycanm etnoqrafık baxımdan tədqiq olunması bəzi rus tədqiqatçılarmın da diqqot mərkəzində olmuşdur. Rus tədqiqatçısı K. Nikitin İrəvan quberniyasımn Nax-çıvan qəzasmda xalq inamları ilə əlaqədar olaraq material toplamış, bununla əlaqədar olaraq bölgəni gəzmiş və xalq inamlarına dair geniş bilgi əldə edərək onlan məqalə şəklində çap etdirmişdir,

XIX əsrin sonunda görkəmli ziyalı və ədib Həsənbəy Zərdabi də «Əkin-çi» və «Kaspi» qəzetlərinin səhifələrində çap etdirdiyi silsilə məqabbrində bir tərəfdən əhalinin avamlığmdan istifadə edən türkəçarə həkimbri, cadugər-bri və yalançı mollalan göstərir, digər tərəfdən isə belə bir vəziyyətdən çıxış yollannı göstərirdi. O, «Kaspi» qəzetində çap etdirdiyi «Bizim türkəçarə şə-favericilərimiz» adlı məqaləsində türkəçarəbrin kor-koranə halda tiryək, Süleymani-sənaməki (işbtmə dərmanı) və başqa bu qəbilli insan orqanizminə çox mənfı təsir göstərən maddələrdən istifadə etməsini pisbyir və əhaliyə başa salırdı ki, bu maddələr dəlinin əlinə sanki bıçaq verməyə bənzəyir. H.Zərdabə yazır ki, türkəçarə xəstənin mədə və ya başağrısınm ağnyıb-ağ-nmadığını müəyyən etmədən ona о miqdarda sənaməki verir ki, xəstə sağal-maq əvəzinə bir neçə saatdan sonra ömrünü Allaha tapşınnalı olur. O, bir sıra məqalələrində xəstəliyin müalicəsinə toxunur, onun yolunu göstərir. О yazırdı ki, payızda məni qızdırma xəstəliyi tutdu. Zərdabda adi hal olan qızdırmanı özüm ginə (xinin) ilə müalicə edirdim. Xəstə ikən yanıma gəbn molla Əhməd ginənin nə olduğunu bilmədiyindən, əvəzinə zirinc suyu istifadə etməyi тэпэ məsbhət gördü. Mən ikinci dəfə qızdırmaya tutulduqda zirinc suyunu qəbul edib, onun xəstəliyə müsbət təsir etdiyini müəyyən etdim.

Həsənbəy Azərbaycanı sözün əsl mənasmda, ağzma götürmüş qızdırma xəstəliyini doğuran səbəbbri, onu yaradan sosial amilbri geniş təhlil edib, əhalini bunlara qarşı mübarizə aparmağa çağırırdı. O, Azərbaycanda ağcana-qadın qızdırma xəstəliyinin əsas törədicisi olduğunu qeyd edib yazırdı ki, Kür və Araz çaylan boyunda yaşayan əhalinin əksər hissəsi bu xəstəliyə tutulur-lar. Zərdabi qızdırmanm dünyanın başqa ölkələrində də yayılmasından xəbər verib yazırdı ki, İtaliya kimi mədəni inkişaf etmiş bir ölkədə bu xəstəliyə qar-şı mübarizə aparmaq üçün professor Кох başda olmaqla xüsusi dövbt komis-siyası yaradılmış və komissiya bu qərara gəlmişdi ki, qızdırma bakteriyalan insanın qanına düşərsə, daimi olaraq orada qalır. Yəni malyariya xəstəliyinə tutulmuş hər hansı bir adam buna görə də о xəstəliyin yayıcısı, mənbəyi sayılır.

Buna görə də o, əhalini malyariyaya və onun törədicibrinə qarşı müba-rizəyə çağırır və yazırdı ki, Azərbaycanda qızdırmanm kökünü kəsmək üçün hər il daşıb, ətrafda gölməçələr, bataqlıqlar yaradan çaylanmızın ətrafında dambalar tikmək, suvarma kanalları çəkmək, qamışlıqlann qurudulmasına nail olmaq lazımdır. Zərdabiyə görə Azərbaycanda ağcaqanadlara qarşı mü-barizənin bir üsulu da qışın son ayında – yəni onlann hərəkətə gəldiyi vaxtda ağcaqanadların toplaşdığı sulara bir qədər neft (kerosin) tökməkdən ibarətdir.

H.Zərdabi Azərbaycanda bir sıra xəstəliklərin çox geniş yayılmasının haqlı olaraq əhalinin həyat tərzi və məişəti ilə əlaqələndirirdi. «Toфaq, su və hava», «Bədəni salamat saxlamaq düsturuləməldir», «Gigiyena» kimi məqa-bbrində insan yaşayışına vacib olan amilbrdən ətraflı söz açıb yazırdı: «tocrübə olunub ki, üzü qibbyə və günbatana olan ev salamat olur, amma üzü şimala və gündoğana olan evdə naxoşluq artıq olur». «İşıqsız evdən təbib ayağı kosilməz» xalq məsəlini misal gətirərək, о evlərin kürsü ilə qızdırıl-masını, çıraqla işıqlandırılmasını sağlamlıq üçün zərərli olduğunu xalqa çatdı-rırdı. Əhalini imkan daxilində özbrinə lazım olan elementar gigiyena şəraiti yaratmağa mənzilbrinin inşasında bu empirik qaydalara əməl etməyi onlara tövsiyyə edirdi. Onun «kəndimizin ən zəruri bir ehtiyacı» adlı məqabsində təmiz hava sağlamlığın mühüm cəhətlərindən biri kimi xarakterizə olunur və göstərilirdi ki, insan təkcə tənəffus orqanları ib deyil, һәт də öz bədəni ib hava alır.

Maraqlıdır ki, ауп-ауп tədqiqatçılar aylarla, ilbrb Azərbaycanda olub, xalq təbabətinin tədqiqi ib məşğul olmuş, bu haqda xüsusi əhəmiyyət kəsb edon məqabbr yazmış və çap etdirmişbr. A.Kulisovskinin Nuxa, Q.Urazo-vun Cəbrayıl, M.Qedevanovun Zəngəzur qəzalannın tibbi-topoqrafık baxım-dan tədqiqinə, S.Smolenskinin qann ağnsı, xəstəliyinə İ.Minkeviçin musiqi ib xəstəlikbrin müalicəsinə nəhayət, Pantyuxovun Zaqafqaziyada xəstəlikb-rin xalq təbabəti üsulları ib müalicəsinə həsr edilmiş məqabbri elmi praktik baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

M.Qedevanov xalq arasında müalicə məqsədib istifadə edibn 50-dən artıq bitkinin adını və onlann nə məqsədb istifadə edildiyini öz məqabsində göstərmişdir. Məsəbn, qaфız, boymadərən, paxla, üzüm, soğan, əncir yarpa-ğı, sanmsaq və s. bu kimi bitkibrin yerli əhali arasında hansı xəstəlikbrb bağlı tətbiq edilməsi haqqında burada qısa da olsa məlumat verilir (5, 93).

Q.Qumşumbarovun neft və onun məhsullanndan təbabətdə istifadə edil-məsinə həsr olunmuş məqaləsi diqqəti cəlb edir. Müəllif dünya xalqlarının həb qədim zamanlardan neftdən təbabətdə istifadə etdikbrini qeyd edərək göstərir ki, Bakıda da əhali neftdən qədim zamanlardan müalicə məqsədilə istifadə edir.

XIX əsrdə xalq təbabətinə dair yazılarda bir sıra müalicə üsullan ib yanaşı ilk tibbi yardımdan da bəhs olunur. Məsəbn, Həkim ağa adlı müəllif tərəfındən qələmə alınmış məqabdə quduzluq xəstəliyinin sadə vasitələrb müalicəsindən, qızılca, habeb ilanvurma zamanı göstəribn ilk tibbi yardım­lardan söz açılır. Müəllif quduzluğun xalq arasında sadə üsulla müalicəsindən bəhs edərək yazırdı ki, elmi təbabət quduzluğun müalicəsində yenə geri qalır. Xalq arasmda isə bu xəstəliyin müalicə vasitələri olduğunu bildirən müəllif daha sonra yazırdı ki, onu тэпэ çox mötəbər bir adam demişdir və mənim də ona inanmamağa haqqım yoxdur. О yazırdı ki, bir neçə il bundan əwəl bir kənd ailəsində eyni vaxtda üç nəfəri quduz it qapmışdı. Onlann ikisi ölmüş, üçüncüsünü xilas etmək üçün һәгә bir vasitəyə əl atmalı olmuşdur. Qəflətən xəstə qız otaqdan çıxmış və heç kimə demədən evin çardağında uzanıb sakit-сә yuxuya getmişdir. Təəccübbnən adamlar qızm çardaqda yatdığını görüb, onu oyatmamış, ayılmasmı gözbmişbr. Ayılarkən əhali xəstənin əhvalının xeyli yaxşılaşdığmı hiss edib, onun səbəbini soruşmağa, qızın niyə məhz çar-dağa çıxmasını aydmlaşdırmağa çalışırlar. Xəstə bunlara cavab tapa bilmir, lakin ətrafdakılar ondan kəskin sarımsaq qoxusu gəldiyini hiss edirlər. Maraq-lanıb xəstənin çardaqda doğrudan da sanmsaq topasının üstündə yatdığını görürbr. Quduzluğa tutulmuş qız heç demə bununla da yaxşılaşır və ölümdən xilas olur. Beblikb, həmin dövrdən başlayaraq sarımsaq *xalq arasında qu-duzluq xəstəliyinin əsas müalicə vasitəsi sayılır.

Göründüyü kimi, xalq təbabətinə dair yazılı qaynaqlar və ədəbiyyat öl-kəmizdə uzun əsrbrdən bəri bu sahədə xeyli uğurlar əldə edildiyini sübut edir. Orta əsrlərdə Azərbaycana səfər etmiş səyyahlar, coğrafıyaşünaslar xal-qımızın adət-ənənələrinə, xalq təbabətinə dair zəngin materiallar toplamış və bunlan salnamələr halmda çap etmişbr. Bu cür yazılı qaynaqlar, XIX əsrdən başlayaraq ardıcıl olaraq nəşr edilmiş bir çox əsərbr və məqabbr Azərbay-canda xalq təbabətinin etnoqrafık aspektdə öyrənilməsinə geniş imkanlar açmışdır. Bütün bu mənbə və ədəbiyyatda öz əksini tapmış materiallann ana xəttini beb bir amil tşkil edir ki, Azərbaycanın zəngin flora və faunası, təbii-coğrafi şəraiti bu bölgədə xalq təbabətinin formalaşmasında və inkişafmda mühüm rol oynamışdır.

ƏDƏBIYYAT

1. Крачковский И.Ю. Вторая записка Абу /Дулафа в географическом словаре

Йакута. Избр. соч. Т.1. Москва – Ленинград, 1995, с. 280-292.

2. Əbu Bəkr ibn ər Zaki Rəudat əl Kuttab va Xadikat al-albab. Ankara, 19992, с. 23-

28.

3. Джидди Г.А. Средневековый город Шемаха IX-XVII века. Баку, Элм, 1981,

с. 174.

4.  Челеби Э. Книга путешествий. Москва, 1983, с. 127.

5.  Гумшамбаров О. Значение нефти и её дериватов в медицине. МСИКМО,

Тифлис, 1884, № 38, с.93.